Atex Kodlamalarının Anlamını Biliyor musunuz?

Günlük hayatımızda etrafımızda farklı oranlarda çeşitli gazlar sürekli bulunur. Bunların en bilinenleri olarak soluduğumuz havadaki oksijeni ve nitrojeni, günlük ısınma ve mutfakta kullanılan metanı, ulaşım araçlarının egzozlarından çıkan karbonmonoksiti ve karbondioksiti sayabiliriz. Gazların yapısı gereği kimi yanıcı patlayıcı, kimi toksik, kimi de her ikisi birden olabilmektedir. Geçmişte özellikle sanayi tesislerinde gerekli önlemlerin alınmaması kaynaklı çok sayıda kaybın da olduğu büyük kazalar meydana gelmiştir.

Bu ve benzer kazaların bir daha yaşanmaması için bazı adımlar atılmıştır ve bunların sonucu olarak, tüm dünya ülkelerinde bazı standartlar yayınlanmıştır. ATEX (ATmosphères EXplosives) de Avrupa Birliği’nde zorunlu olan ve Türkiye’de de uygulanan düzenlemelerden biridir. ATEX kodlaması bazı harf ve sayılardan oluşmaktadır. Bu yazımızda bunların anlamını inceliyor olacağız.

Aşağıdaki kod örnek bir gaz dedektörünün ATEX sertifikasındandır.

ATEX kodları CE (1) işareti ve Ex (2) sembolü ile başlar. Sonrasında gelen (3) nolu işaret ekipman grubunu ifade etmektedir. Burada 2 seçenek vardır:

I: Maden sanayi

II: Maden dışındaki diğer tüm sanayi kolları

 (4) nolu işaret ekipman kategorisini belirtmektedir. Buna göre;

Zone 0: Gaz, buhar ve sis halindeki parlayıcı maddelerin hava ile karışımından oluşan patlayıcı ortamın, sürekli olarak veya uzun süre ya da sık sık oluştuğu yerler.

Zone 1: Gaz, buhar ve sis halindeki parlayıcı maddelerin hava ile karışımından oluşan patlayıcı ortamın, normal çalışma koşullarında ara sıra meydana gelme ihtimali olan yerler.

Zone 2: Gaz, buhar ve sis halindeki parlayıcı maddelerin hava ile karışarak normal çalışma koşullarında patlayıcı ortam oluşturma ihtimali olmayan yerler ya da böyle bir ihtimal olsa bile patlayıcı ortamın çok kısa bir süre için kalıcı olduğu yerler.

Zone 20: Havada bulut halinde bulunan yanıcı tozların, sürekli olarak veya uzun süreli ya da sık sık patlayıcı ortam oluşabileceği yerler.

Zone 21: Normal çalışma koşullarında havada bulut halinde bulunan yanıcı tozların ara sıra patlayıcı ortam oluşturabileceği yerler.

Zone 22: Normal çalışma koşullarında havada bulut halinde bulunan yanıcı tozların, patlayıcı ortam oluşturma ihtimali bulunmayan ancak böyle bir ihtimal olsa bile bunun yalnızca çok kısa bir süre için geçerli olduğu yerler (Tabaka veya yığın halinde yanıcı tozların bulunduğu yerler de patlayıcı ortam oluşturabilecek diğer bir kaynak olarak dikkate alınmalıdır).

Aşağıdaki çizimden de anlaşılacağı gibi, Zone 0' da kullanıma uygun cihazlar en üst seviye koruma sağladığından Zone 1 ve Zone 2' de de kullanılabilir. Aynı şekilde Zone 1 belgesi olan cihazlar Zone 2' de de kullanıma uygundur.

Zone ile çok karıştırılan diğer tanım da "Division"dur. Bu ifade Kuzey Amerika'da kullanılır ve Division 1, Zone sistemindeki 0 ve 1'i kapsamaktadır.

(5) nolu işaret cihazın hangi patlayıcı ortama uygun olduğunu gösterir.

G: Gaz ve buhar

D: Toz

(6) nolu harfler cihaz koruma seviyesidir ve cihazın ateşleme kaynağı olma olasılığını gösterir. G gazlar için, D tozlar için ve M madenler için olacak şekilde;

Ga – Da – Ma: Çok Yüksek Koruma Seviyesi

Gb – Db – Mb: Yüksek Koruma Seviyesi

Gc – Dc: Artmış Koruma Seviyesi

(7) nolu harfler koruma sınıfını işaret eder. Bu harflerin anlamı aşağıdaki gibidir.

(8) nolu harfler ise gaz grubunu göstermektedir. Aşağıya doğru tutuşma kolaylaşır. IIC için onaylanan cihazlar diğer gaz grupları için de kullanılabilir.

(9) nolu harf ve rakamlarsa cihazın sıcaklık sınıfını ifade eder. Sıcaklık sınıflandırması, cihaz için izin verilen maksimum yüzey sıcaklığıyla ilgilidir. Yanıcı-patlayıcı gazlar kıvılcım veya alev gibi harici bir ateşleme kaynağı olmadan tutuşmanın meydana gelebileceği bir sıcaklığa (tutuşma sıcaklığı) sahiptir. Tehlikeli alanlarda kullanılacak cihazlar, tutuşma sıcaklığından yüksek bir yüzey sıcaklığına sahip olmamalıdır. Bu nedenle, bu cihazlarda maksimum yüzey sıcaklığı (T derecelendirmesi) belirtilir.